Vinç Periyodik Kontrolü ve Bakımı: Yasal Zorunluluklar ve Kontrol Listesi

Vinç periyodik kontrolü, vincin güvenle çalışıp çalışmadığının yetkili bir kişi tarafından belirli aralıklarla muayene edilmesidir. Türkiye'de monoray vinçler de dahil olmak üzere kaldırma ekipmanlarının en az yılda bir kez periyodik kontrolden geçmesi yasal bir zorunluluktur. Bakım ise bu kontroller arasında vincin iyi durumda kalmasını sağlayan düzenli işlerdir.

Bu yazıda yönetmeliğin ne istediğini, kontrolü kimin yapabileceğini, yük testini ve operatörün her gün kontrol etmesi gereken noktaları bir listeyle anlatıyoruz.

Yönetmelik ne diyor?

Konunun dayanağı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na bağlı olarak çıkarılan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'dir (Resmi Gazete, 25.04.2013, sayı 28628). Yönetmeliğin EK-III bölümündeki "Kaldırma ve İletme Ekipmanları" maddesi, periyodik kontrol aralıklarını ve kontrolde uyulacak standartları belirler.

• Kaldırma ve iletme ekipmanları için periyodik kontrol aralığı, standartta ya da üretici talimatında daha kısa bir süre verilmemişse en fazla bir yıldır.
• Vinç kurulduktan sonra ve ilk kez kullanılmadan önce de kontrol edilmelidir.
• Onarım, kaza ya da uzun süre kullanılmama gibi vincin güvenliğini etkileyebilecek durumlardan sonra da kontrol gerekir.
• Kontrol sonuçları rapora bağlanır ve işyerinde saklanır.

Yani bir monoray vinci kurup yıllarca kontrolsüz kullanmak hem tehlikeli hem de mevzuata aykırıdır. Bir iş kazasında ilk sorulacak belgelerden biri periyodik kontrol raporudur.

Periyodik kontrolü kim yapar?

Kontrolü, yönetmelikte tarif edilen yetkili kişiler yapar: makine mühendisleri, makine ya da metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine teknikerleri ve yüksek teknikerleri. Elektrikli vinçlerde elektrik tesisatının kontrolü için elektrik alanındaki yetkili kişiler de görev alır. Kontrol genellikle bu alanda akredite muayene kuruluşlarına ya da yetkili mühendislere yaptırılır.

Kontrolde neler yapılır?

• Belge kontrolü: Vincin etiket bilgileri, kapasitesi, kullanım kılavuzu, önceki kontrol raporları.
• Gözle muayene: Kanca, emniyet mandalı, zincir ya da halat, tambur, makaralar, şaryo tekerlekleri, ray ve askı bağlantıları.
• Fonksiyon testleri: Kaldırma, indirme, yürüme, acil stop, üst ve alt limit şalterleri, fren.
• Yük testleri: Vinçlerde statik test yükü genellikle beyan yükünün en az 1,25 katı, dinamik test yükü en az 1,1 katıdır. Statik testte yük kısa bir süre asılı bekletilir, dinamik testte yükle bütün hareketler yapılır.
• Elektrik kontrolleri: Topraklama, yalıtım, kumanda kablosu ve bağlantılar.

Uygunsuzluk bulunursa rapora yazılır ve vinç giderilene kadar kullanılmamalıdır.

Operatörün günlük kontrol listesi

Periyodik kontrol yılda bir yapılır ama arızaların çoğu günlük bir göz atmayla önceden fark edilir. Vinci her vardiya başında kullanacak kişi şunlara bakmalıdır:

Herhangi bir sorun görülürse vinç kullanılmamalı, kumandaya "arızalı, kullanmayın" etiketi asılmalı ve yetkiliye haber verilmelidir.

Düzenli bakım: aylık ve yıllık işler

Bakım aralıkları kullanım yoğunluğuna ve üreticinin talimatına göre değişir. Genel olarak şu işler düzenli yapılmalıdır:

• Zincir: Temizlik ve yağlama, uzama ve aşınma ölçümü. Üreticinin verdiği sınırı aşan zincir değiştirilir.
• Halat: Yağlama, kopuk tel ve çap kontrolü, tambur sarımının düzgünlüğü.
• Fren: Fren boşluğu ve balata aşınması kontrolü, gerekirse ayar.
• Elektrik: Kontaktörler, bağlantı klemensleri, kumanda kablosu ve fişler.
• Şaryo ve ray: Tekerlek aşınması, rulmanlar, askı ve ray ek yerlerindeki cıvataların sıkılığı.
• Redüktör: Yağ seviyesi ve kaçak kontrolü.

Bakımda değiştirilen parçaların orijinal ya da eşdeğer kalitede olması önemlidir. Zincir, halat, kanca, fren, kontaktör ve kumanda gibi parçalar servis ve yedek parça hizmetimiz kapsamında stoktan sağlanır. Yedek vinç zincirleri, vinç halatları ve vinç kancaları sayfalarına da bakabilirsiniz.

Sık görülen arıza belirtileri

• Yük havada yavaşça iniyor: Fren aşınmış ya da ayarı bozulmuş olabilir. Vinç hemen kullanımdan çekilmelidir.
• Zincirden tıkırtı ya da atlama: Zincir aşınmış, bükülmüş ya da yağsız olabilir.
• Motor çok ısınıyor: Vinç çalışma sınıfının üzerinde kullanılıyor ya da faz eksik olabilir.
• Kumanda ters çalışıyor: Faz sırası değişmiş olabilir. Bu durumda limit şalterleri de doğru çalışmaz, çok tehlikelidir.
• Şaryo takılarak yürüyor: Ray ek yerlerinde seviye farkı, tekerlek aşınması ya da yabancı cisim olabilir.

Bu belirtilerden birini görürseniz vinci zorlamadan durdurun ve servis çağırın. Güvenli kullanım kuralları için vinç güvenli kullanım kuralları yazımıza da bakabilirsiniz.

Bakımlı vinç neden daha ucuza gelir?

Düzenli bakım, küçük bir fren ayarıyla çözülecek bir sorunun motor ya da redüktör arızasına dönüşmesini önler. Üretim hattında çalışan bir vincin beklenmedik arızası, çoğu zaman tamir masrafından daha pahalı bir duruşa yol açar. Monoray vincin parçaları ve genel yapısı için monoray vinç nedir? rehberimize bakabilirsiniz.